Ποιο ήταν το σημείο εκείνο της σημερινής Ελληνικής Επικρατείας, στο οποίο έγινε πρώτη φορά εξόρυξη γαιανθράκων για βιομηχανική χρήση;
Ας δούμε το ιστορικό:
Το 1830 με τη συνθήκη του Λονδίνου ιδρύεται το νέο ελληνικό κράτος (κρατίδιο – προτεκτοράτο των ευρωπαϊκών δυνάμεων στην πραγματικότητα). Η Κρήτη μένει εκτός των ορίων του· δίδεται δώρο στον «αντιβασιλέα» πασά της Αιγύπτου Μωχάμεντ Αλή για τις υπηρεσίες που προσέφερε ο γιος του Ιμπραήμ στον Σουλτάνο που κατέστειλε την επανάσταση στην Πελοπόννησο και την Κρήτη.
Η αιγυπτιακή κυριαρχία κράτησε για μια περίπου δεκαετία από το 1830-1840.
Ο Μωχάμεντ Αλή για τα πλαίσια διακυβέρνησης της εποχής του ήταν φιλοπρόοδος κι έβλεπε μακριά – όχι πάρα πολύ βέβαια αφού δεν αντιλήφθηκε ότι όταν πολέμησε τον Σουλτάνο αργότερα αυτός είχε μόνιμη και σταθερή στήριξη της μεγαλύτερης δύναμης της εποχής της Αγγλίας.
Στην Κρήτη επένδυσε πάρα πολλά χρήματα κυρίως σε έργα υποδομών (λιμάνια, δρόμους, νοσοκομεία) τα οποία απέδωσαν μακροπρόθεσμα.
Στα θετικά του αναγνωρίζεται και ο εμβολιασμός του πληθυσμού που εξάλειψε την ευλογιά.
Δεν μείωσε όμως την υψηλή φορολογία του χριστιανικού πληθυσμού, παρά τα επιμέρους μέτρα για ισοτιμία και ισονομία των δύο θρησκευτικών κοινοτήτων. Φορολόγησε αυστηρά τις εξαγωγές προϊόντων και επέβαλε δασμούς στα εισαγόμενα.
Ο τελικός ισολογισμός δαπανών για το νησί και εισπράξεων τελών ήταν 3-1 υπέρ των δαπανών.
Ο Μωχάμετ Αλή είχε Γάλλους συμβούλους σε πολλούς τομείς, οι οποίοι τον προέτρεπαν να διεξάγει έρευνες για χρήσιμα μεταλλεύματα. Συνέβη όμως ένα τυχαίο γεγονός από το οποίο ξεκίνησε η εξόρυξη γαιάνθρακα.
Ήταν Απρίλης του 1839. Απόσπασμα χωροφυλακής (κατ’ άλλους στρατιώτες) κατεδίωκαν έναν Σφακιανό επαναστάτη ή ληστή, όπως τους ονόμαζαν τότε. Ο Σφακιανός πέρασε το χωριό Παλαιόλουτρα και «χάθηκε» στα Γκουσελιανά ή πιο πέρα. Η εντολή που είχαν οι χωροφύλακες ήταν να μην προχωρήσουν πέραν των Παλαιολούτρων στα αμιγώς χριστιανικά χωριά. Είχε νυχτώσει και κατέλυσαν σε σπίτια Παλαιολουτριανών Μουσουλμάνων. Στο σπίτι που διέμενε ο επικεφαλής έκαιγαν στην παρασ(τ)ιά ένα κάρβουνο για θέρμανση υψηλής απόδοσης και μιας κάποιας δυσάρεστης οσμής. Ρωτώντας έμαθε πως αυτό δεν είναι ξυλοκάρβουνο, αλλά το βρίσκουν σκάβοντας το χώμα.
Ο χωροφύλακας ενημέρωσε τις προϊστάμενες αρχές. Το νέο έφτασε ως την Αλεξάνδρεια. Αποφασίστηκε και εστάλη γαλλικό πολεμικό πλοίο το οποίο έδεσε στο Δαμνόνι.
Επικεφαλής των ερευνών ήταν ο Αιγύπτιος μηχανικός Αμπντούλ Κερίμ Εφένδης.
Πήγαν στα Παλαιόλουτρα, μίσθωσαν εξήντα ντόπιους εργάτες, οι οποίοι την πρώτη μέρα διερευνητικά και για πέντε ώρες εξόρυξαν 874 οκάδες λιγνίτη (περίπου 1.100 κιλά).
H εκσκαφή συνεχίστηκε για οκτώ μέρες, Συνολικά εξορύχθηκαν 26.500 οκάδες λιγνίτη που ισοδυναμούν με περίπου 34 τόνους.
Το κάρβουνο μεταφέρθηκε με αχθοφόρα ζώα με διαδρομή: Αγκουσελιανά, Κάνεβος, Αυχένας «Απάγγου», Μαριού, Δαμνόνι. Εδώ, ας σημειώσουμε πως τα φαράγγια «Κοτσυφού» και «Κουρταλιώτης» ήσαν αδιάβατα για φορτωμένα ζώα. Το προϊόν στάλθηκε στη Γαλλία για εκτίμηση. Οι Αιγύπτιοι μαζί με τους Γάλλους συμβούλους των παρέμειναν στην Κρήτη ερευνώντας μέχρι να έρθει το πόρισμα της εκτίμησης του λιγνίτη που είχε εξορυχθεί.
Η απάντηση ήταν θετική. Ο λιγνίτης ήταν καλής ποιότητας. Στο μεταξύ και λόγω της απόστασης των Παλαιολούτρων από τη θάλασσα οι έρευνες μεταφέρθηκαν στο Πέρι, χωριό της Μεσαράς, και κυρίως στην περιοχή που περικλείουν τα χωριά Μύρθιος-Μαριού-Λευκώγεια και το Μοναστήρι του Πρέβελη.
Σ’ αυτήν την έρευνα, τον Ιούνιο του 1839, μισθώθηκαν 200 εργάτες, οι οποίοι εξόρυξαν πολύ μεγαλύτερη ποσότητα γαιανθράκων και με σχετικά εύκολη μεταφορά στα πλοία σε σχέση με τα Παλαιόλουτρα στα οποία η εξόρυξη είχε εγκαταλειφθεί. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, οι γαιάνθρακες των Λευκωγείων ήσαν ανώτερης ποιότητας από των Παλαιολούτρων. Όταν έμαθε ο Μωχάμεντ Άλι το νέο έκανε όνειρα ν’ απεξαρτηθεί από τις αγγλικές εισαγωγές γαιανθράκων. Δεν πρόλαβε γιατί το επόμενο έτος ενεπλάκη για δεύτερη φορά σε πόλεμο με τον Σουλτάνο στη Συρία. Παρά τις επιμέρους επιτυχίες του στρατού του συμβιβάστηκε και «επέστρεψε» την Κρήτη στην Υψηλή Πύλη. Η οθωμανική διοίκηση δεν θέλησε να δώσει συνέχεια στην έρευνα. Έτσι κι αλλιώς βρισκόταν σε ραθυμία και το μόνο που την απασχολούσε ήταν η επιβίωση του καθεστώτος.
Αναφερόμενοι στο γεγονός της εύρεσης και εξόρυξης γαιανθράκων στην Κρήτη κατά την Αιγυπτιοκρατία μπορούμε να υποθέσουμε τα εξής: Ακόμη κι αν η Κρήτη παρέμενε υπό αιγυπτιακή διοίκηση χρειάζονταν –δυσανάλογα με το πιθανό αποτέλεσμα– τεράστιοι πόροι για την προώθηση των ορυκτών ως τη θάλασσα ιδίως σε λιμενικές υποδομές. Ερωτήματα γεννώνται αν πράγματι το κάρβουνο ήταν υψηλής θερμικής απόδοσης γιατί έχει γραφτεί ότι «ο γαιάνθρακας των Παλαιολούτρων ήτο λίαν πυριτιώδης, ο δε του Πρέβελη ήτο ατελέστερος του πρώτου». Επίσης, με τα μέσα της εποχής ήταν πολύ δύσκολο να εκτιμηθεί το μέγεθος του κοιτάσματος.
Από την έως τώρα έρευνα διαπίστωσα πως τα λιγνιτικά πεδία της χώρας, τα οποία σήκωσαν το βάρος της ενεργειακής υποδομής και κάλυψαν κατά το μέγιστο μέρος την ηλεκτροπαραγωγή στην ηπειρωτική χώρα άρχισαν να λειτουργούν πολύ αργότερα του 1839 και συγκεκριμένα τον 20ό αιώνα.
Σε όλες αυτές τις περιοχές αλλά και σε δεκάδες άλλες που έχει πιστοποιηθεί η ύπαρξη λιγνιτών ή τύρφης από την Τουρκοκρατία ή νωρίτερα γινόταν στοιχειώδης εξόρυξη αλλά μόνο για οικιακή χρήση. Μ’ άλλα λόγια οι κάτοικοι μάζευαν επιφανειακά κάρβουνα για να θερμανθούν όπως και στα Παλαιόλουτρα.
Καταλήγοντας, απ’ ότι φαίνεται, σύμφωνα με την έρευνά μου. Το πρώτο σημείο της Ελληνικής Επικράτειας εξόρυξης γαιάνθρακα για βιομηχανική χρήση ήταν στα Παλαιόλουτρα του Αγίου Βασιλείου.
Source link
