Ευάλωτη σε κρίσεις η Κρήτη – Το υφιστάμενο παραγωγικό μοντέλο μπορεί να έχει εξασφαλίσει υψηλά επίπεδα δραστηριότητας, απασχόλησης και εισροών εισοδήματος, αλλά δημιουργεί έντονη εξάρτηση από εξωγενείς διεθνείς παράγοντες
Σε ένα ισχυρά… τουριστοκεντρικό άξονα, ο οποίος λειτουργεί ως «μονοκαλλιέργεια» της περιφερειακής ανάπτυξης αλλά ταυτόχρονα και ως πηγή ευαλωτότητας, εξακολουθεί να κινείται η Οικονομία της Κρήτης. Σύμφωνα με όσα περιλαμβάνει η μελέτη του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ που παρουσιάστηκε το απόγευμα της Πέμπτης, κατά την πρώτη ημέρα του συνεδρίου της ΓΣΕΕ που πραγματοποιείται στην Κρήτη, στο νησί κυριαρχεί ένα παραγωγικό πρότυπο που, αν και έχει εξασφαλίσει υψηλά επίπεδα δραστηριότητας, απασχόλησης και εισροών εισοδήματος, ταυτόχρονα δημιουργεί έντονη εξάρτηση από εξωγενείς διεθνείς παράγοντες, καθιστώντας την Κρήτη ευάλωτη σε κρίσεις, γεωπολιτικές αναταράξεις και διακυμάνσεις της παγκόσμιας ζήτησης.
Η εμπειρία της πανδημίας το 2020, όταν οι τουριστικές επισκέψεις κατέρρευσαν άνω του 75%, αλλά και οι διαδοχικές κρίσεις (ενεργειακή, πληθωριστική, γεωπολιτική αστάθεια) ανέδειξαν με σαφήνεια τόσο τη δυναμική όσο και τα όρια αυτού του μοντέλου. Η Κρήτη εμφανίζει ισχυρή τουριστική επίδοση, με σχεδόν 6 εκατ. επισκέψεις το 2024 και περίπου το 20% των συνολικών τουριστικών εισπράξεων της χώρας, όμως αυτή η επιτυχία δεν μεταφράζεται αυτόματα σε δομική ανθεκτικότητα.
Αγορά εργασίας: ανάπτυξη με όρους επισφάλειας
Σύμφωνα με τα στοιχεία της μελέτης του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ, η Κρήτη εμφανίζει βελτίωση στην απασχόληση και σημαντική μείωση της ανεργίας (από 24% το 2015 σε περίπου 9% το 2024). Ωστόσο, η βελτίωση αυτή στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στον τριτογενή τομέα.
Ο τουρισμός και οι συναφείς δραστηριότητες (εστίαση, εμπόριο, μεταφορές) συγκεντρώνουν περίπου το 38% της απασχόλησης, ενώ μαζί με τις κατασκευές φτάνουν σχεδόν το 44%. Ο δευτερογενής τομέας παραμένει περιορισμένος, ενώ η μεταποίηση υπολείπεται σημαντικά.
Το αποτέλεσμα είναι ένα μοντέλο απασχόλησης που χαρακτηρίζεται από εποχικότητα, ευελιξία και συχνά επισφαλείς συνθήκες εργασίας, με περιορισμένη παραγωγικότητα και αδύναμη αξιοποίηση δεξιοτήτων. Όπως επισημαίνει η μελέτη, το μοντέλο αυτό οδηγεί σε συνθήκες «περισσότερης εργασίας με χαμηλότερη προστιθέμενη αξία». Παρότι η απασχόληση αυξάνεται, μεγάλο μέρος των νέων θέσεων αφορά κλάδους χαμηλής ή μεσαίας εξειδίκευσης, κυρίως στον τουρισμό, την εστίαση και το εμπόριο.
Ευρωπαϊκή απόσταση και οικονομικές ανισορροπίες
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Ελλάδα παραμένει σε χαμηλή θέση, με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ στο 67% του μέσου όρου της ΕΕ-27 το 2023. Η Κρήτη βρίσκεται ακόμη χαμηλότερα, περίπου στο 59% του ευρωπαϊκού μέσου όρου, γεγονός που αναδεικνύει τη διαρθρωτική απόσταση από τα ανεπτυγμένα ευρωπαϊκά πρότυπα.
Και μπορεί το νησί να βρίσκεται σε σχετικά καλύτερη θέση σε σχέση με άλλες ελληνικές περιφέρειες, ωστόσο δεν έχει επιτύχει ουσιαστική σύγκλιση με την ΕΕ, κυρίως λόγω της περιορισμένης διαφοροποίησης της παραγωγικής της βάσης.
Σε εθνικό επίπεδο, η Κρήτη, αν και οικονομικά ισχυρή (περίπου 5% του ΑΕΠ), παραμένει σε μεσαία θέση ανάπτυξης. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της μειώθηκε από 18.428 ευρώ το 2009 σε 16.618 ευρώ το 2022, κατατάσσοντάς την περίπου στην 6η–7η θέση πανελλαδικά.
Οι ενδοπεριφερειακές ανισότητες είναι επίσης σημαντικές, με το Λασίθι να υπερέχει αισθητά έναντι Ηρακλείου και Ρεθύμνου, γεγονός που αποτυπώνει ένα εσωτερικά διαφοροποιημένο αναπτυξιακό τοπίο.
Αγροτικός τομέας: ισχυρός αλλά χαμηλής προστιθέμενης αξίας
Η Κρήτη διατηρεί ισχυρή αγροτική βάση, με υψηλή συμμετοχή στην παραγωγή ελαιολάδου, θερμοκηπιακών προϊόντων και κτηνοτροφίας. Ο πρωτογενής τομέας απασχολεί περίπου το 18% των εργαζομένων, ωστόσο χαρακτηρίζεται από χαμηλή παραγωγικότητα και έντονη εποχικότητα.
Η σχέση αγροτικού τομέα και τουρισμού δημιουργεί συμπληρωματικότητες, αλλά δεν επαρκεί για τη δημιουργία ενός διαφοροποιημένου παραγωγικού συστήματος υψηλής αξίας.
Πανεπιστήμια και γνώση: ανεκμετάλλευτο δυναμικό
Η Κρήτη διαθέτει ισχυρές ακαδημαϊκές δομές, όπως το Πανεπιστήμιο Κρήτης και το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο, καθώς και σημαντικά ερευνητικά κέντρα διεθνούς εμβέλειας όπως το ΙΤΕ.
Παρά την παρουσία αυτού του επιστημονικού κεφαλαίου, η σύνδεση με την παραγωγή παραμένει αδύναμη, με τις δραστηριότητες έντασης γνώσης να μην μετατρέπονται επαρκώς σε καινοτομία και επιχειρηματική ανάπτυξη. Έτσι, το ακαδημαϊκό οικοσύστημα λειτουργεί περισσότερο ως παράλληλος πυλώνας παρά ως ενσωματωμένο στοιχείο της περιφερειακής οικονομίας.
Κοινωνική εικόνα: βελτίωση με επίμονη επισφάλεια
Παρά τη μείωση της ακραίας φτώχειας και τη βελτίωση δεικτών όπως η υλική στέρηση, η Κρήτη αντιμετωπίζει αυξημένα επίπεδα οικονομικής επισφάλειας. Περίπου το 20% του πληθυσμού βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, ενώ τα νοικοκυριά εμφανίζουν υψηλά ποσοστά οφειλών και περιορισμένη ικανότητα αντιμετώπισης έκτακτων δαπανών.
Το 2024, πάνω από το 50% των νοικοκυριών εμφανίζει οφειλές, ενώ περίπου το 14% του πληθυσμού βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας.
Η εικόνα αυτή υποδηλώνει ότι η ανάπτυξη που παράγει ο τουρισμός δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε οικονομική σταθερότητα κοινωνική ευημερία, αλλά δημιουργεί ένα εύθραυστο υπόβαθρο εισοδηματικής ασφάλειας.
Η Κρήτη σε αναπτυξιακό «σταυροδρόμι»
Η Κρήτη διαθέτει μια ισχυρή αλλά μονοδιάστατη οικονομία κι αυτό την φέρνει σε ένα κρίσιμο αναπτυξιακό «σταυροδρόμι». Από τη μία πλευρά διαθέτει ισχυρή τουριστική ταυτότητα από την οποία απορρέει σημαντική οικονομική δραστηριότητα, όμως η τουριστική «μονοκαλλιέργεια» – με άλλα λόγια η υπερεξάρτηση από τον Τουρισμό – σε συνδυασμό με την αδύναμη μεταποίηση και την περιορισμένη καινοτομία, δημιουργεί ένα υπόδειγμα ευάλωτο και χαμηλής παραγωγικότητας και περιορίζει τόσο τη διαρθρωτική ανθεκτικότητα όσο και τη δυνατότητα σύγκλισης με την Ευρώπη.
Η βασική πρόκληση για το μέλλον δεν είναι η περαιτέρω επέκταση του τουρισμού, αλλά η σταδιακή μετάβαση σε ένα διαφοροποιημένο παραγωγικό μοντέλο, που θα ενισχύει τη μεταποίηση, την καινοτομία και την αξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου. Αν το κρίσιμο αυτό βήμα δε γίνει, η Κρήτη αντιμετωπίζει τον κίνδυνο να παραμείνει μια οικονομία υψηλής δραστηριότητας αλλά περιορισμένης ανθεκτικότητας απέναντι στις διεθνείς αναταράξεις.
Source link
